Γονείς και ηθική: Πώς η ανατροφή διαμορφώνει τα συναισθήματα των παιδιών

Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Psychological Reports υποδηλώνει ότι ο τρόπος με τον οποίο οι νέοι ενήλικες επεξεργάζονται τα ηθικά τους συναισθήματα επηρεάζεται τόσο από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους όσο και από τις αναμνήσεις από τον τρόπο που μεγάλωσαν.

Σύμφωνα με την έρευνα, η μητέρα και ο πατέρας μπορεί να επηρεάζουν την ηθική ανάπτυξη ενός παιδιού με διαφορετικούς τρόπους, αλλά αυτά τα αποτελέσματα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το ατομικό ταμπεραμέντο του παιδιού.

Βοηθώντας τα παιδιά να αναγνωρίζουν και να εκφράζουν τα συναισθήματά τους - Γιατί είναι σημαντικό

Η διαφορά ανάμεσα στη ντροπή και την ενοχή

Για να κατανοήσουμε τα ευρήματα, είναι σημαντικό να ξεχωρίσουμε δύο ισχυρά συναισθήματα: την ενοχή και τη ντροπή. Αν και συχνά τα συνδέουμε, οι ψυχολόγοι τα θεωρούν διαφορετικά τόσο στη λειτουργία όσο και στις συνέπειες. Η ενοχή θεωρείται γενικά ένα θετικό ηθικό συναίσθημα, καθώς εστιάζει σε μια συγκεκριμένη πράξη- όπως η συνειδητοποίηση ότι πλήγωσε κάποιον άλλο - και συχνά παρακινεί το άτομο να ζητήσει συγγνώμη ή να επανορθώσει.

Η ντροπή, αντίθετα, συνδέεται με την αρνητική αξιολόγηση του εαυτού. Αντί να αισθανθεί ότι έκανε κάτι λάθος, το άτομο νιώθει ότι είναι κακός ως άνθρωπος. Κι αυτό οδηγεί σε απομάκρυνση, αποφυγή ή μυστικοπάθεια, αντί να επιδιώξει κανείς να διορθώσει το λάθος.

Η πιο επικίνδυνη και «πολυχρησιμοποιημένη» φράση που λέμε στα παιδιά μας, σύμφωνα με μελέτη

Ο ρόλος της ανατροφής

Η ανατροφή παίζει καθοριστικό ρόλο στο ποιο από αυτά τα συναισθήματα θα κυριαρχήσει. Η «ζεστή» γονική συμπεριφορά, που χαρακτηρίζεται από αγάπη και στοργή, βοηθά τα παιδιά να εσωτερικεύσουν την ηθική και να αναπτύξουν υγιή ενοχή. Αντίθετα, η «ψυχρή» ανατροφή, που περιλαμβάνει απόρριψη ή εχθρική συμπεριφορά, συσχετίζεται με υψηλότερα επίπεδα ντροπής.

Ωστόσο, οι γονείς δεν είναι οι μόνοι καθοριστικοί παράγοντες. Η θεωρία του αμφίδρομου μοντέλου (bidirectional model) υποστηρίζει ότι τα παιδιά επηρεάζουν με τη σειρά τους τους γονείς και την ανάπτυξή τους μέσω της προσωπικότητάς τους. Η CaSandra L. Swearingen-Stanbrough συγγραφέας της μελέτης και μέλος του Πανεπιστήμιο του Μισούρι και οι συνεργάτες της εξέτασαν πώς τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ενός παιδιού μπορεί να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο τα στιλ ανατροφής διαμορφώνουν την ηθική του ταυτότητα.

Τα ψυχικά υγιή παιδιά έχουν γονείς που αρνούνται να κάνουν αυτά τα 7 πράγματα

Η μεθοδολογία της μελέτης

Οι ερευνητές ανέλυσαν 99 φοιτητές, με μέση ηλικία περίπου 20 ετών. Οι συμμετέχοντες αξιολογήθηκαν πρώτα για τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους μέσω του μοντέλου των «Big Five», που περιλαμβάνει χαρακτηριστικά όπως η φιλικότητα, η συνειδητότητα και η νευρωτισμός.

Στη συνέχεια, οι φοιτητές συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια σχετικά με το πώς αντιλαμβάνονταν τη γονική τους ανατροφή. Οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν τους γονείς τους ως «ζεστούς» (υποστηρικτικούς και στοργικούς) ή «ψυχρούς» (σκληρούς ή αυστηρούς). Τέλος, οι ερευνητές μέτρησαν τις ηθικές τάσεις των συμμετεχόντων χρησιμοποιώντας το Moral Identity Questionnaire και την Κλίμακα Προδιάθεσης Ενοχής και Ντροπής (Guilt and Shame Proneness Scale), αξιολογώντας την πιθανότητα εμφάνισης ενοχής ή ντροπής σε υποθετικά σενάρια.

Πέντε μύθοι για την ανατροφή των παιδιών

Τα ευρήματα για τις μητέρες

Η μελέτη έδειξε ότι η αντίληψη μιας μητέρας ως «ζεστής» συνδέεται στενά με την τάση των παιδιών να νιώθουν υγιή ενοχή αντί για ντροπή. Με άλλα λόγια, η στοργική μητρική φιγούρα βοηθά τα παιδιά να εστιάζουν στις πράξεις τους, αντί να θεωρούν ότι είναι κακά άτομα. Ωστόσο, αυτή η επίδραση δεν είναι ίδια για όλα τα παιδιά. Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας φαίνεται να παίζουν ρόλο: η φιλικότητα ενισχύει τη σύνδεση, καθώς τα πιο φιλικά παιδιά είναι πιο δεκτικά στη θετική επίδραση μιας ζεστής μητέρας στην ανάπτυξη επιδιωκτικών ηθικών συναισθημάτων. Παράλληλα, η νευρωτικότητα διαμορφώνει την προστασία από την «απομάκρυνση λόγω ντροπής»: η συναισθηματική σταθερότητα επηρεάζει το πόσο αποτελεσματική είναι η μητέρα στην πρόληψη της αποφυγής.

Τα ευρήματα για τους μπαμπάδες

Ο ρόλος των μπαμπάδων φαίνεται διαφορετικός. Αντί να επηρεάζουν κυρίως τα συναισθήματα ενοχής ή ντροπής, επηρεάζουν περισσότερο την «ηθική συνέπεια», δηλαδή το να κάνει κανείς το σωστό ακόμη και όταν κανείς δεν τους βλέπει ή τους ελέγχει. Παράδοξα, η αντίληψη ενός «ψυχρού» ή αυστηρού πατέρα συνδέεται με υψηλότερη αναφερόμενη ηθική συνέπεια, πιθανώς επειδή η αυστηρότητα ενισχύει την τήρηση κανόνων. Ωστόσο, αυτή η σχέση εξαρτάται από το πόσο συνειδητό ή οργανωμένο είναι το παιδί.

Πώς θα δώσετε στο παιδί σας το σωστό παράδειγμα;

Συμπεράσματα και περιορισμοί

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι οι μητέρες συχνά αποτελούν την κύρια πηγή συναισθηματικής ζεστασιάς, επηρεάζοντας κυρίως τα συναισθήματα ενοχής και ντροπής. Οι μπαμπάδες, από την άλλη, με πιο ποικίλες ή αυστηρές αλληλεπιδράσεις, φαίνεται να επηρεάζουν περισσότερο την τήρηση κανόνων και την ηθική συνέπεια.

Ωστόσο, η μελέτη βασίστηκε αποκλειστικά σε αυτοαναφορές των φοιτητών και σε ένα μικρό, σχετικά ομοιογενές δείγμα, ενώ είναι συσχετιστική και δεν μπορεί να αποδείξει αιτιώδη σχέση. Οι ερευνητές προτείνουν μελλοντικές μελέτες που θα περιλαμβάνουν τις απόψεις των γονέων και θα παρακολουθούν την πραγματική ηθική συμπεριφορά.

Συνηθισμένα λάθη που άθελά μας κάνουμε κατά την ανατροφή των παιδιών

Συνολικά, η μελέτη δείχνει ότι η ηθική ανάπτυξη διαφέρει από παιδί σε παιδί. Ο χαρακτήρας και η προσωπικότητα του κάθε παιδιού καθορίζουν το πώς επηρεάζεται από τους γονείς του, κάτι που εξηγεί γιατί αδέλφια που μεγαλώνουν στο ίδιο σπίτι μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικά ηθικά και συναισθηματικά πρότυπα.