Η επιστήμη μιλά: Γιατί η επιλεκτική διατροφή είναι θέμα γονιδίων και πώς να το διαχειριστείς

Τα περισσότερα παιδιά περνούν φάσεις επιλεκτικότητας στη διατροφή , όπως η άρνηση συγκεκριμένων τροφών (π.χ. λαχανικών) ή η επιμονή σε περιορισμένο αριθμό γευμάτων. Αυτή η συμπεριφορά θεωρείται φυσιολογικό αναπτυξιακό στάδιο και, στις περισσότερες περιπτώσεις, υποχωρεί με την πάροδο του χρόνου.

Γιατί πολλά παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται να μιλήσουν;

Ωστόσο, υπάρχει μια μικρή ομάδα παιδιών που δυσκολεύεται πολύ περισσότερο με το φαγητό. Αυτά τα παιδιά μπορεί να ενοχλούνται ακόμη και από τη μυρωδιά των τροφών, να τρώνε πολύ λίγα και συγκεκριμένα φαγητά και να μην μπορούν να δοκιμάσουν νέες τροφές, όσο κι αν προσπαθούν οι γονείς. Αυτό συχνά προκαλεί ανησυχία για την ανάπτυξη και τη σωστή θρέψη τους. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν μιλάμε για απλή «ιδιοτροπία», αλλά για σοβαρές και επίμονες δυσκολίες στη διατροφή που δεν περνούν από μόνες τους.

Μεγάλη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο JAMA Pediatrics παρακολούθησε πάνω από 35.000 παιδιά και έδειξε ότι οι σοβαρές δυσκολίες στη διατροφή σχετίζονται σε σημαντικό βαθμό με τη γενετική. Περίπου το 6% των παιδιών παρουσίασε έντονους και επίμονους περιορισμούς στο φαγητό από μικρή ηλικία, ενώ ένα ακόμη 6% εμφάνισε προβλήματα όπως καθυστέρηση στην ανάπτυξη ή ελλείψεις σε θρεπτικά συστατικά.

13 tips για να κάνετε τα παιδιά σας να δοκιμάσουν νέες τροφές

Με απλά λόγια, τα παιδιά με σοβαρούς διατροφικούς περιορισμούς δεν «το κάνουν επίτηδες». Δεν πρόκειται για φάση που θα ξεπεραστεί μόνο με επαναλαμβανόμενη έκθεση στις τροφές. Ο εγκέφαλός τους επεξεργάζεται τα ερεθίσματα του φαγητού με διαφορετικό τρόπο και απαιτείται εξειδικευμένη υποστήριξη.

Ο ρόλος των γονιδίων και της αισθητηριακής επεξεργασίας

Η μελέτη βρήκε ότι ένα συγκεκριμένο γονίδιο (ADCY3) σχετίζεται με την επιλεκτική διατροφή και με τον τρόπο που τα παιδιά αντιλαμβάνονται τις μυρωδιές. Αυτό σημαίνει ότι για κάποια παιδιά η μυρωδιά και η γεύση ορισμένων τροφών μπορεί να είναι πολύ δυσάρεστη ή ακόμη και να τους προκαλεί έντονη αντίδραση, παρότι οι τροφές αυτές είναι φυσιολογικές.

Πότε η επιλεκτική διατροφή γίνεται επικίνδυνη για το παιδί; Παιδοψυχολόγος προειδοποιεί

Η επεξεργασία του φαγητού ξεκινά πριν από τη γεύση: πρώτα με την όραση, την όσφρηση και την αφή. Αν ένα παιδί είναι γενετικά προδιατεθειμένο να επεξεργάζεται αυτά τα αισθητηριακά ερεθίσματα διαφορετικά, ο οργανισμός του μπορεί να αντιδρά αρνητικά πριν καν το φαγητό φτάσει στο στόμα. Πρόκειται για πρώιμη νευρολογική αντίδραση και όχι για συνειδητή επιλογή ή συμπεριφορά.

Διαφορετικοί τύποι επιλεκτικής διατροφής

Η επιλεκτική διατροφή δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα παιδιά. Διακρίνονται τρεις βασικές μορφές, οι οποίες συχνά συνυπάρχουν:

1. Αισθητηριακή μορφή
Χαρακτηρίζεται από έντονη δυσφορία απέναντι σε οσμές, υφές ή την απλή παρουσία τροφής. Τα παιδιά μπορεί να εμφανίζουν τάση για εμετό, να αρνούνται να αγγίξουν ή ακόμη και να έχουν κοντά τους συγκεκριμένες τροφές. Η αντίδραση αυτή συνδέεται με πραγματική σωματική δυσφορία.

2. Κινητική μορφή
Σχετίζεται με δυσκολίες στη μάσηση και τον στοματοκινητικό συντονισμό. Παρατηρούνται ανώριμα μοτίβα μάσησης και αποφυγή σκληρότερων υφών, επειδή απαιτούν μεγαλύτερη προσπάθεια. Η αποφυγή δεν οφείλεται σε προτίμηση, αλλά σε λειτουργική δυσκολία.

3. Μορφή που σχετίζεται με την όρεξη
Σε αυτή την περίπτωση, τα σήματα πείνας είναι μειωμένα ή υπάρχει φόβος που σχετίζεται με το φαγητό (π.χ. μετά από επεισόδιο πνιγμού). Τα παιδιά μπορεί να αποφεύγουν την τροφή ακόμη και όταν έχουν περάσει πολλές ώρες χωρίς να φάνε.

Η συνύπαρξη αυτών των μορφών εξηγεί γιατί απλές παρεμβάσεις, όπως η πίεση για «μία μπουκιά», συχνά αποτυγχάνουν.

Picky eater: Ο χαρακτήρας του παιδιού επηρεάζει το τι επιλέγει να φάει

Γιατί η πίεση επιδεινώνει το πρόβλημα

Η πίεση κατά τη διάρκεια του γεύματος ενεργοποιεί μηχανισμούς στρες και αντίδρασης «μάχης ή φυγής». Σε κατάσταση νευρικής απορρύθμισης, η πρόσληψη τροφής καθίσταται ακόμη δυσκολότερη, ιδιαίτερα σε παιδιά που ήδη παρουσιάζουν αυξημένα επίπεδα άγχους.

Viral Tik Tok: Το κόλπο που βρήκε μια μαμά και το picky eater παιδί της δοκίμασε νέες τροφές

Τεκμηριωμένες παρεμβάσεις

Η αποτελεσματική προσέγγιση περιγράφεται ως «από έξω προς τα μέσα»: αρχικά αποδοχή της παρουσίας της τροφής στο περιβάλλον, χωρίς απαίτηση κατανάλωσης, και σταδιακή εξοικείωση μέσω επαφής, οσμής και παρατήρησης.

Για παιδιά με αισθητηριακές δυσκολίες: συμμετοχή στην προετοιμασία φαγητού χωρίς προσδοκία κατανάλωσης και χρήση παιχνιδιού με τρόφιμα.

Για παιδιά με κινητικές δυσκολίες: ενδυνάμωση στοματογναθικών μυών και σταδιακή εξέλιξη υφών.

Για παιδιά με μειωμένη όρεξη: εισαγωγή νέων τροφών στα γεύματα με τη μεγαλύτερη πιθανότητα αποδοχής.

7 τρόποι για να βοηθήσετε το picky eater νήπιο παιδί σας να δοκιμάσει νέα φαγητά

Πότε απαιτείται επαγγελματική αξιολόγηση

Η μελέτη δείχνει ότι περίπου 18–29% των παιδιών με επίμονη περιοριστική διατροφή εμφανίζουν προβλήματα υγείας, όπως καθυστερημένη ανάπτυξη ή δυσκολίες στην ομιλία, την κίνηση και την προσοχή. Προειδοποιητικά σημάδια είναι η πτώση στο ρυθμό ανάπτυξης, η μεγάλη κούραση και οι διαπιστωμένες ελλείψεις σε θρεπτικά συστατικά.

Χωρίς ενοχή

Οι δυσκολίες ενός παιδιού με το φαγητό δεν οφείλονται σε λάθη των γονέων. Ο ρόλος του γονέα είναι να προσφέρει τροφή· το παιδί αποφασίζει αν θα φάει. Η σωστή προσέγγιση είναι η υποστήριξη, η αποδοχή και η σταδιακή εξοικείωση με τα φαγητά.

Γιατί δεν χρειάζεται να ανησυχώ που το παιδί μου τρώει επιλεκτικά

Η πρόοδος μπορεί να είναι αργή και διαφορετική για κάθε παιδί. Όταν καταλάβουμε ότι πρόκειται για βιολογική διαφορά, μπορούμε να σταματήσουμε να παλεύουμε με τη συμπεριφορά και να συνεργαστούμε με τον τρόπο που λειτουργεί ο οργανισμός του παιδιού.

^{πηγή: Prevalence, Characteristics, and Genetic Architecture of Avoidant/Restrictive Food Intake Phenotypes. JAMA Pediatrics, 2025.}